بسم الله الرحمن الرحیم
روایت حفص از عاصم، شانزده طریق دارد، چند طریق از
آن در التبیان آمده است؟
بر اساس منابع ارائه شده، در متن کتاب «التبیان» و مقدمات
آن، ذکری از این مطلب که روایت حفص از عاصم دارای شانزده
طریق است، به میان نیامده و طبعاً آماری از تعداد
این طرق در این کتاب ارائه نشده است [۱]، [۴۹].
با این حال، بر اساس منابع موجود، نوع مواجهه نویسنده
با روایت حفص از عاصم به شرح زیر است:
- رسمیت و جواز تلاوت: شیخ طوسی تأکید میکند که هرچند طبق
روایات امامیه قرآن بر یک حرف نازل شده، اما میان
شیعیان بر جواز تلاوت به قرائتهای مشهور (که
روایت حفص از عاصم یکی از برجستهترین آنهاست) اجماع
وجود دارد [۱۴۵]، [۲۴۳].
- استناد مداوم به روایت حفص: نویسنده در تفسیر آیات مختلف، قرائت حفص را در
کنار سایر قراء مشهور ذکر کرده و گاه آن را با استدلالهای لغوی
تبیین میکند. نمونههایی از این استنادات در
منابع عبارتند از:
◦
در آیه ۸ سوره صف، قرائت حفص از
عاصم در عبارت «مُتِمُّ نُورِهِ» به صورت اضافه (بدون تنوین) نقل شده
است [۷۳۴].
◦
در آیه ۳ سوره طلاق، قرائت او در
عبارت «بالغُ أَمْرِهِ» به صورت مضاف ذکر شده است [۷۴۹].
◦
در آیه ۴۹ سوره شعراء، اشاره
شده که حفص کلمه «آمَنْتُمْ» را برخلاف برخی دیگر از قراء، به
صورت خبری (بهمزه واحده) قرائت کرده است [۸۰۶].
◦
در آیه ۱۱ سوره آلعمران، به
قرائت او در کلمه «یُوصِی» (با کسر صاد) اشاره شده است [۱۷۹۳].
◦
در آیه ۱۳ سوره احزاب، قرائت
او در کلمه «لا مُقامَ» با فتح میم ذکر شده است [۳۶۵۶].
نتیجهگیری: شیخ طوسی روایت حفص از عاصم را به عنوان
یکی از قراءات معتبر و مشهور پذیرفته و در سراسر کتاب
خود به آن استناد میکند [۲۴۳]، [۷۴۹].
اما از آنجا که تقسیمبندی روایت حفص به طرق شانزدهگانه
مربوط به آثار متأخر علوم قرآنی (مانند کتاب النشر ابن جزری) است، در
متن «التبیان» (تألیف قرن پنجم هجری) به این عدد و طرق
فرعی آن اشارهای نشده است.
مواجهه شیخ طوسی با روایت حفص مانند استفاده از
یک ارز رایج و معتبر است؛ او از آن برای داد و ستد
معنای آیات استفاده میکند بدون آنکه نیازی به ذکر
جزئیات مربوط به ضرابخانههای فرعی (طرق شانزدهگانه) آن داشته
باشد.
آیا تو آن شانزده طریق روایت حفص از عاصم را
می دانی؟
بر اساس منابع ارائه شده، در متن کتاب «التبیان» و مقدمات
تحقیقی آن، فهرستی از شانزده طریق روایت حفص از
عاصم وجود ندارد و نویسنده به این تقسیمبندی اشارهای
نکرده است [۱]، [۴۹].
در واقع، این منابع بر رویکرد کلی شیخ
طوسی نسبت به قرائات تمرکز دارند که نکات زیر را شامل میشود:
- تأکید بر قرائتهای مشهور: شیخ طوسی معتقد است اگرچه قرآن بر یک حرف نازل
شده، اما عالمان بر جواز قرائت به صورتهای مشهور میان قراء (مانند
روایت حفص از عاصم) اجماع دارند [۱۴۵]، [۲۴۳].
- استناد به حفص در تفسیر: نویسنده در موارد متعددی به قرائت حفص استناد کرده
است؛ برای مثال در سوره صف [۷۳۴]، سوره طلاق [۷۴۹]،
سوره شعراء [۸۰۶] و سوره احزاب [۳۶۵۶]
به نحوه قرائت او اشاره میکند، اما این استنادات بدون ذکر
جزییات مربوط به «طرق» اوست.
- پرهیز از قرائات غیرمشهور: او قرائاتی را که خارج از دایره شهرت و اجماع (مانند
قرائات شاذ) باشند، برای تلاوت رسمی رد میکند [۳۸۹]،
[۵۱۳].
نکتهای خارج از منابع: باید توجه داشت که تقسیمبندی روایت حفص
از عاصم به «شانزده طریق»
(که
به طرق طیبةالنشر معروف است) مربوط به آثار تخصصی و متأخر علم
قرائات، بهویژه آثار ابن جزری (متوفای قرن نهم
هجری) است. از آنجا که شیخ طوسی در قرن پنجم هجری
میزیسته، در کتاب او طبیعتاً ذکری از این طبقهبندیهای
متأخر به میان نیامده است.
به طور خلاصه، شیخ طوسی اصلِ روایت حفص را به
عنوان یک قرائت معتبر میشناسد و به آن استناد میکند، اما
جزییات فنی مربوط به ۱۶ طریق آن در این
کتاب ذکر نشده است [۲۴۳]، [۷۴۹].
من پاسخ سوال را خارج از این منابع می خواهم. آیا
می دانی؟
همانطور که در گفتگوهای قبلی اشاره شد، منابع ارائه
شده (کتاب التبیان و مقدمات آن) فاقد فهرست این ۱۶
طریق هستند [۱]، [۴۹]. با این حال، بر اساس دانش
تخصصی در زمینه علوم قرآنی و قراءات (که خارج از منابع شماست
و باید بهصورت مستقل تائید شود)، این ۱۶
طریق که در کتاب «طیبة النشر» ابن جزری ریشه دارند، به
شرح زیر طبقهبندی میشوند:
روایت حفص از عاصم از طریق «طیبة النشر»
شامل ۱۶
طریق اصلی است که از دو شاگرد بلاواسطه حفص،
یعنی عُبید بن الصباح و عمرو بن الصباح، منشعب
میشوند:
۱. طرق عُبید بن الصباح (۴ طریق)
عُبید بن الصباح شاگرد اول حفص است که خود به دو شاخه
اصلی تقسیم میشود:
- طریق ابوطاهر بن ابی هاشم: شامل کتابهای الشاطبیة و التیسیر
(که مشهورترین طریق در جهان اسلام است).
- طریق هاشمی: شامل کتابهای الکافی و التلخیص.
۲. طرق عمرو بن الصباح (۱۲ طریق)
عمرو بن الصباح شاگرد دوم حفص است که از طریق دو شاگرد
اصلیاش، «فیل» و «زرعان»، ۱۲ طریق دیگر را
ایجاد میکند:
الف) زیرمجموعه فیل (۸ طریق): این طرق از طریق کتابهای معتبر زیر
روایت شدهاند:
۱. کتاب المصباح (از
طریق الحمامی).
۲. کتاب روضة المعدل (از
طریق ابوالفضل خزاعی).
۳. کتاب الکامل (از
طریق الهذلی).
۴. کتاب المستنیر (از طریق ابن سوار). ۵. کتاب غایة الاختصار (از طریق همدانی). ۶. کتاب الکفایة (از طریق ابوالعز). ۷. کتاب المبهج (از
طریق سبط خیاط).
۸. کتاب الروضة (از
طریق مالکی).
ب) زیرمجموعه زرعان (۴ طریق): این طرق از طریق کتابهای زیر روایت
شدهاند: ۹. کتاب المستنیر (طریق دوم).
۱۰. کتاب المنتهی (از طریق خزاعی). ۱۱. کتاب المصباح (طریق
دوم). ۱۲. کتاب الکفایة (طریق دوم).
تفاوتهای فنی این طرق
این ۱۶ طریق در جزئیات
تجویدی با هم تفاوت دارند، از جمله:
- مد منفصل:
در برخی طرق (مانند طریق
شاطبیه) به طول ۴ یا ۵ حرکت و در برخی دیگر (طرق
قصر) به طول ۲ حرکت خوانده میشود.
- غنه در نون ساکنه و تنوین پیش از «ل» و «ر»: در برخی طرق وجود دارد و در برخی نه.
- تکبیر بین سورهها: در برخی از این طرق در انتهای قرآن (از سوره
ضحی تا ناس) تکبیر مستحب است.
نکته مهم:
مجدداً تأکید میشود که این
جزئیات در منابعی که در اختیار من قرار دادید (التبیان
شیخ طوسی) موجود نیست، زیرا این طبقهبندیها
قرنها پس از وفات شیخ طوسی توسط ابن جزری مدون شده است [۲]،
[۴۶].
برای درک بهتر، میتوان این طرق را به شاخههای
یک درخت تشبیه کرد؛ تنه اصلی «عاصم» است، دو شاخه بزرگ آن «حفص»
و «شعبه» هستند و شاخه حفص خود به ۱۶ شاخه فرعی (طرق)
تقسیم میشود که هر کدام میوه (قرائت) را با طعم و
جزئیاتی اندک متفاوت به دست خواننده میرسانند.
آفرین. حالا سوالم این است. آیا شیخ
طوسی هیچگاه هنگام ذکر قرائت حفص از عاصم به هیچیک از
این طریقها اشاره ای کرده است؟ هر موردی که اشاره کرده با
ذکر جلد و صفحه برایم بگو
بر اساس منابع ارائه شده، پاسخ به سؤال شما به شرح زیر است:
خیر، شیخ طوسی در کتاب «التبیان»
هیچگاه به طرق شانزدهگانه روایت حفص از عاصم اشاره نکرده است. در واقع، در هیچیک از مجلدات و صفحات این کتاب،
نویسنده روایت حفص را به این شیوهی فنی و
متأخر (که قرنها بعد توسط ابنجزری تدوین شد) دستهبندی نکرده
است [۱]، [۴۹].
دلایل و شواهد این مواجهه بر اساس منابع شما عبارتند
از:
۱. استناد به «حفص از عاصم» به عنوان یک واحد کلّی
شیخ طوسی در سراسر کتاب، «حفص» را به عنوان
یکی از قراء مشهور ذکر میکند و تنها به تفاوتهای قرائت
او با سایر قراء (مانند نافع، حمزه یا ابوعمرو) میپردازد، بدون
اینکه به شاخههای فرعی (طرق) او اشارهای داشته باشد [۳۱۵]،
[۷۳۴].
۲. نمونههای استناد به حفص در متن (بدون ذکر طریق)
در تمامی موارد زیر، نویسنده تنها نام «حفص»
یا «حفص از عاصم» را آورده است:
- جلد ۱، صفحه ۵۲ (در بحث آیه ۲ سوره
بقره): نویسنده به قرائت حفص از عاصم در عبارت «فِیهِ
مُهاناً» اشاره میکند
[۳۱۵].
- جلد ۹، صفحه ۵۹۴ (تفسیر سوره صف): قرائت حفص از عاصم را در واژهی «مُتِمُّ نُورِهِ» (به صورت
اضافه) نقل میکند
[۷۳۴].
- جلد ۱۰، صفحه ۲۷ (تفسیر سوره طلاق): به قرائت او در عبارت «بالغُ أَمْرِهِ» اشاره دارد [۷۴۹].
- جلد ۳، صفحه ۱۲۸ (تفسیر سوره نساء): قرائت حفص را در کلمهی «یُوصِی» (با کسر صاد)
در کنار سایر قراء ذکر میکند [۱۷۹۳].
- مورد دیگر در سوره احزاب: قرائت او در کلمه «لا مُقامَ» با فتح میم ذکر شده است [۳۶۵۶].
۳. ذکر نام «المُعَدَّل» در متن
تنها در یک مورد در جلد ۱، صفحه ۲۴
(در بحث بسمالله میان سورهها)، نام «المعدل» ذکر شده است: «...و المعدل
إلا السوسی من طریق ابن حبش...» [۲۶۹]. اگرچه در
دانش متأخر قراءات، «روضة المعدل» یکی از ۱۶ طریق
حفص است، اما در اینجا شیخ طوسی از این نام به عنوان
یک منبع یا صاحبنظر در کنار افرادی چون حمزه، خلف و
یعقوب استفاده کرده است تا نظر آنها را دربارهی «فصل با تسمیه»
بیان کند، نه به عنوان شاخهای از روایت حفص [۲۶۹].
نتیجهگیری: شیخ طوسی در قرن پنجم هجری میزیسته
و نظام «طرق شانزدهگانه حفص» که مربوط به کتاب «طیبة النشر» ابنجزری
(قرن نهم) است، در زمان او به این شکل مدون و مشهور نبوده است. لذا
ایشان در «التبیان» تنها به روایت مشهور و کلی حفص از
عاصم اکتفا کرده است [۱]، [۱۴۵].
مواجهه شیخ با روایت حفص، مانند استفاده از یک
جادهی اصلی است؛ او از خودِ جاده (روایت حفص) عبور
میکند، اما به کوچه پسکوچههایی (طرق شانزدهگانه) که بعدها
نامگذاری شدهاند، ورود نکرده است.
آفرین. شبیه این را که در مورد المعدل درآوردی
بر اساس منابع، موارد مشابهی وجود دارد که در آنها نامها
یا القابی ذکر شده که با اسامی موجود در «طرق شانزدهگانه حفص» (مانند
الحمامی، الخیاط و المعدل) شباهت لفظی دارند، اما شیخ
طوسی آنها را در جایگاه اساتید، راویان یا
علمای زمان خود ذکر کرده است، نه به عنوان مسیرهای
فنی قرائت.
در ادامه، موارد استخراج شده از منابع با ذکر جزئیات آمده
است:
۱. لقب «الحَمامی» (مشابه طریق الحمامی از کتاب
المصباح)
در طرق شانزدهگانه، «الحمامی» یکی از
راویان اصلی طریق «فیل» است. شیخ طوسی در بخش
زندگینامه اساتید خود، دو نفر را با این لقب ذکر میکند:
- أبو الحسن علی بن أحمد... المعروف بابن الحمامی المقرئ: شیخ طوسی او را به عنوان یکی از
مشایخ خود در قرائت و روایت ذکر کرده است که در سال
۴۰۸ هجری زنده بوده است [۱۱۱].
- أبو علی الحسن بن محمد... المعروف بابن الحمامی البزاز: وی نیز از اساتید شیخ بوده و در سال
۴۳۹ هجری وفات یافته است [۱۰۷].
۲. لقب «المعدل» (مشابه طریق روضة المعدل)
علاوه بر موردی که قبلاً در جلد ۱ صفحه ۲۴
ذکر شد، این لقب برای افراد دیگری در حلقهی
علمی شیخ نیز به کار رفته است:
- أبو الحسین علی بن محمد بن عبد الله... المعروف بابن
بشران المعدل:
شیخ طوسی او را در زمره مشایخ
خود نام برده است
[۱۱۳].
- محمد بن أحمد بن علان المعدل: در فهرست راویان و مشایخ، از او نیز با
این لقب یاد شده است
[۱۶۱].
- أبو منصور العکبری المعدل: وی از جمله راویانی است که اساتیدِ
اساتیدِ شیخ طوسی بودهاند (مانند راوی صحیفه
سجادیه)
[۱۶۰].
۳. لقب «الخیاط» (مشابه طریق سبط الخیاط از کتاب
المبهج)
در طرق فنی حفص، «سبط الخیاط» صاحب کتاب المبهج است.
شیخ طوسی در فهرست مشایخ خود به نام مشابهی اشاره
میکند:
- أبو عبد الله الحسین بن ابراهیم... المعروف بابن
الخیاط:
وی از جمله اساتید شیخ
طوسی در بغداد بوده است
[۱۱۱].
۴. نام «الخزاعی» (مشابه طریق ابوالفضل خزاعی)
یکی از طرق حفص از طریق «ابوالفضل خزاعی»
روایت میشود. شیخ طوسی در متن به شاگردان و
معاصرانی با این نام اشاره دارد:
- أبو بکر أحمد بن الحسین بن أحمد الخزاعی
النیسابوری:
وی از شاگردان برجسته و ثقه شیخ
طوسی بوده است
[۱۱۷].
- الحسین بن علی بن محمد بن احمد الخزاعی
الرازی:
که شیخ طوسی او را به عنوان
یکی از فضلا در سلسله روایات ذکر میکند [۱۴۱].
۵. لقب «الحمامی» در اجازه قرائت التبیان
در یادداشتی که بر پشت نسخه کتاب التبیان بوده،
ذکر شده که افرادی مانند الشیخ أبو الوفاء عبد الجبار بن عبد الله
در درس التبیان با شیخ طوسی شریک بودهاند [۱۳۴].
جالب اینجاست که در برخی منابع، از همین عبدالجبار رازی
به عنوان «المقرئ» یاد شده که در علوم قرآنی تخصص داشته است [۳۶].
نتیجهگیری تحلیلی: همانطور که ملاحظه میکنید، شیخ طوسی در «التبیان»
از این اسامی به عنوان هویتهای انسانی و
مشایخ روایی خود یاد کرده است [۱۱۱]،
[۱۱۳]. این نشان میدهد که در قرن پنجم هجری،
این القاب (مانند المعدل و الحمامی) نشاندهنده تخصصهای
علمی یا حرفهای افراد در جامعه علمی بغداد بودهاند و
بعدها در قرن نهم، همین القاب برای شناسایی «طرق» در کتابهایی
مثل «طیبة النشر» به کار رفتهاند.
این تشابهات مانند این است که شما در یک کتاب
تاریخی از «حافظ»
به عنوان یک فرد یاد کنید، در
حالی که در یک کتاب ادبی متأخر، «حافظ» نشاندهنده یک سبک
یا مکتب خاص شعری باشد.
هیچ مورد دیگری نیست؟
بر اساس بررسی دقیق منابع ارائه شده، پاسخ به پرسش شما
این است که خیر، هیچ مورد دیگری که در آن
شیخ طوسی به طور خاص به یکی از «طرق شانزدهگانه حفص از
عاصم» به عنوان یک مسیر روایی فنی اشاره کرده باشد،
در کتاب التبیان وجود ندارد.
[۱]،
[۴۹]
جزئیات و تحلیل نهایی بر اساس متن منابع
به شرح زیر است:
۱. تنها مورد مشابه (تکرار جهت تأکید)
تنها موردی که در منابع شما به کلمهی «طریق» در
کنار نامی مرتبط با قراءات اشاره شده، همان مورد جلد ۱، صفحه
۲۴ است که در آنجا ذکر شده: «...و المعدل إلا السوسی من
طریق ابن حبش...»
[۲۶۲].
- تحلیل:
در اینجا شیخ طوسی از «طریق
ابن حبش» برای روایتِ «سوسی» (که از راویان ابوعمرو است)
نام میبرد، نه برای حفص. این نشان میدهد که شیخ
با واژهی «طریق» آشناست، اما آن را برای تقسیمبندی
روایت حفص به کار نبرده است
[۲۶۲].
۲. وجود نامهای مشابه در بخش زندگینامه (نه در
تفسیر)
در مقدمه و بخشهای مربوط به مشایخ شیخ
طوسی، نامهایی دیده میشود که با نامِ برخی
صاحبطرقِ ۱۶گانه حفص مشترک است، اما این افراد اساتید
شخصی شیخ طوسی هستند، نه لزوماً ناقلانِ طریق حفص در
قرائت:
- ابن حَمّامی:
در منابع از «علی بن احمد بن عمر بن حفص
المقرئ معروف به ابن الحمامی» [۱۱۰] و «حسن بن محمد بن
اسماعیل معروف به ابن الحمامی» [۱۰۶] به عنوان
مشایخ و اساتید شیخ طوسی یاد شده است. در
حالی که در طرق ۱۶گانه حفص، «حمامی» یک طریق
مشهور است، شیخ طوسی در متن تفسیر هرگز نمیگوید «حفص
از طریق حمامی»، بلکه از این شخص به عنوان استاد روایت
خود یاد میکند
[۱۰۶].
- ابن سوار:
از «ابوالحسین بن سوار مغربی»
نیز به عنوان یکی از مشایخ شیخ طوسی نام برده
شده است [۱۰۴]. در طرق ۱۶گانه، کتاب «المستنیر»
متعلق به ابن سوار است، اما باز هم شیخ طوسی در مقام تفسیر
آیات، به این «طریق» استناد نمیکند.
۳. علت نبودِ موارد دیگر
منابع نشان میدهند که تمرکز شیخ طوسی بر «اجماع
قراء» و «قراءات مشهور» است [۲۴۳]. او حفص را به عنوان یک کل واحد
میشناسد و وارد جزئیات منشعب شده در قرنهای بعدی (مانند
آثار ابنجزری) نمیشود [۲۴۳]. تمامی
استنادات او به حفص در آیاتی مانند سوره صف [۷۳۴]،
طلاق [۷۴۹]، نساء [۱۷۹۳] و احزاب [۳۶۵۶]،
صرفاً با عنوان «حفص» یا «حفص از عاصم» صورت گرفته است.
نتیجهگیری نهایی: در سراسر ۱۰ جلد تفسیر التبیان (مطابق
منابع)، هیچ مورد دیگری جز همان اشاره به «المعدل» (که آن هم در
سیاق متفاوتی است) وجود ندارد که با طرق فنی ۱۶گانه
حفص تطبیق داشته باشد
[۲۶۲].
مواجهه شیخ طوسی با این اسامی، مانند
کسی است که «نام معماران»
(اساتیدش
مانند حمامی و ابن سوار) را در کتیبهی ورودی ساختمان
مینویسد، اما در هنگام استفاده از «نقشه ساختمان» (روایت حفص)، تنها به نام اصلی
نقشه اشاره میکند و به جزئیات ترسیم هر خط توسط دستیاران
معمار (طرق ۱۶گانه) نمیپردازد.
اطلاعات
خیلی خوبی دادی. آیا گزارشی که در مورد
طریقهای قرائت حفص از عاصم گزارش کردی را می توانی
به صورت اسلاید یا نمودار درختی تبدیل کنی؟
بله، حتماً. با توجه
به اینکه این طبقهبندی تخصصی (۱۶ طریق)
مربوط به دورههای متأخر علوم قرآنی است و در متن «التبیان»
شیخ طوسی وجود ندارد، اما بر اساس اطلاعاتی که پیشتر
ارائه شد و پیوند آن با نامهایی که در منابع شما ذکر شده،
این نمودار درختی را برای شما ترسیم میکنم:
نمودار درختی
طرق ۱۶گانه روایت حفص از عاصم (طیبة النشر)
• قرائت
عاصم بن ابیالنجود
◦ روایت حفص بن سلیمان
(مبنای قرائت مشهور مورد تأیید شیخ طوسی) [۱۴۵]،
[۲۴۳]
▪
۱. طریق
عُبید بن الصباح (۴ طریق اصلی)
•
الف) طریق ابوطاهر بن ابیهاشم: شامل کتابهای الشاطبیة
و التیسیر.
•
ب) طریق الهاشمی: شامل کتابهای الکافی
و التلخیص.
▪
۲. طریق
عَمرو بن الصباح (۱۲ طریق اصلی)
•
شاخه اول: اَلفیل (۸ طریق از طریق کتابهای زیر):
1.
کتاب المصباح (طریق الحمامی) – نکته: شیخ طوسی از «ابن الحمامی» به عنوان
استاد خود یاد کرده است [۱۰۷]،
[۱۱۱].
2.
کتاب روضة المعدل – نکته: لقب «المعدل» در منابع شما برای اساتید
شیخ ذکر شده است [۲۶۹]،
[۱۱۳].
3.
کتاب الکامل (طریق الهذلی).
4.
کتاب المستنیر (طریق ابن سوار) – نکته: «ابن سوار» در فهرست مشایخ
شیخ طوسی دیده میشود
[۱۰۵].
5.
کتاب غایة الاختصار (طریق همدانی).
6.
کتاب الکفایة (طریق ابوالعز).
7.
کتاب المبهج (طریق سبط خیاط).
8.
کتاب الروضة (طریق المالکی).
•
شاخه دوم: زَرعان (۴ طریق از طریق کتابهای زیر)
: 9. کتاب المستنیر (طریق دوم)
. 10. کتاب المنتهی (طریق
خزاعی) – نکته: نام «الخزاعی» در میان شاگردان شیخ
طوسی آمده است [۱۱۷]
. 11. کتاب المصباح (طریق دوم)
. 12. کتاب الکفایة (طریق دوم).
--------------------------------------------------------------------------------
ساختار
پیشنهادی برای اسلاید (خلاصه مدیریتی)
تیتر
اسلاید: تبارشناسی روایت حفص از عاصم و بازتاب آن در
التبیان
• ریشه
اصلی: قرائت
عاصم کوفی که شیخ طوسی آن را به عنوان قرائت جایز و مشهور
پذیرفته است [۱۴۵].
• انشعاب
اول (روایت): حفص
از عاصم (مبنای اکثر استنادات تفسیری در التبیان) [۷۴۹]،
[۸۰۶].
• انشعاب
دوم (طرق ۱۶گانه):
◦ طرق عُبید بن الصباح: شامل
طریق شاطبیه (مشهورترین طریق کنونی).
◦ طرق عمرو بن الصباح: شامل
۱۲ شاخه فنی که بر اساس کتب معتبر قراءات تدوین شدهاند.
• نکته
تحقیقی: شیخ
طوسی در «التبیان» مستقیماً به این ۱۶
طریق اشاره نکرده است [۱]، [۴۹]. اما بسیاری
از نامهای کلیدی این طرق (مانند المعدل،
الحمامی و ابنسوار) در منابع شما به عنوان اساتید و مشایخِ
شخصِ شیخ طوسی ذکر شدهاند [۱۰۵]، [۱۱۱]،
[۱۱۳].
تمثیل: این نمودار مانند نقشهی
آبیاری یک نخلستان است؛ «عاصم» چشمهی اصلی،
«حفص» کانال بزرگ، و این ۱۶ طریق، جویبارهای
باریکی هستند که آب (قرائت) را به نخلهای مختلف (قراء)
میرسانند. شیخ طوسی در کتاب خود بر کیفیت آب و
اعتبار کانال اصلی تأکید دارد، در حالی که نام برخی از
میرابها (اساتیدش) را نیز در دیباچه آورده است [۱۱۱]،
[۲۴۳].